ISO22000, ISO9001 and crisis management

Αυτές τις μέρες συμπληρώνεται ένας χρόνος από το σκάνδαλο του ηλιελαίου.
Πέρσι τον Μάη και τον Ιούνη ...όλες οι εταιρείες τροφίμων προσπαθούσαν να ανακαλέσουν ηλιέλαιο με επιμολυσμένο ηλιέλαιο...αλλά μόνο 2-3 μεγάλες εταιρείες τα κατάφεραν!
Ο λόγος; Μια λέξη: ιχνηλασιμότητα.

Ας δούμε σήμερα ένα κείμενο που έγραψα πέρσι τέτοια εποχή...
==================================================





Το κινεζικό ιδεόγραμμα που συμβολίζει την κρίση έχει δύο λέξεις: κίνδυνος και ευκαιρία. Πολύ σοφά επιλεγμένες είναι αυτές οι δύο λέξεις μιας και κάθε κρίση –διατροφική ή μη- εμπεριέχει μέσα της και (πολύ) κίνδυνο αλλά και (μια μοναδική) ευκαιρία. Στην περίπτωση των διατροφικών κρίσεων, ο κίνδυνος για τη Δημόσια Υγεία είναι προφανής και αυταπόδεικτος αλλά η ευκαιρία είναι καλά κρυμμένη.

Έχοντας αυτές τις δύο λέξεις κατά νου, ας δούμε τι έγινε από τις 23.4.2008 τόσο στην υπόλοιπη Ευρώπη όσο και στη χώρα μας στην υπόθεση του επιμολυσμένου (με ορυκτέλαιο;) ηλιελαίου.

Το αρχικό σήμα alert που έστειλε μέσω του Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF) η Γαλλία σε όλη την Ευρώπη μιλούσε για επιμόλυνση ηλιελαίου ουκρανικής προέλευσης με ορυκτέλαιο (mineral oil) σε επίπεδα 5.790 μg/kg, με άλλα λόγια 5,8 g/kg, επίπεδα πολύ υψηλά και άρα άκρως τοξικά!

Υπόλοιπη Ευρώπη

Όλες οι χώρες που ειδοποιήθηκαν για το μολυσμένο ουκρανικό ηλιέλαιο αντέδρασαν αμέσως με αποτέλεσμα να περιορίσουν και να δεσμεύσουν τον διατροφικό όλεθρο μέσα σε χρονικό διάστημα μίας εβδομάδας.
Στη Γαλλία όπου και βρέθηκαν οι πρώτες παρτίδες του ουκρανικού ηλιελαίου στις 23 Απριλίου εφαρμόστηκαν αμέσως οι διαδικασίες αυτοελέγχου (στα πλαίσια του HACCP βάσει του ΕΚ 852/2004) και ιχνηλασιμότητας (βάσει του 178/2002) των εταιρειών, που σε συνδυασμό με τις έρευνες και τις χημικές αναλύσεις των αρμόδιων αρχών προστασίας των καταναλωτών οδήγησαν στον εντοπισμό των μολυσμένων ποσοτήτων. Το αποτέλεσμα αυτής της κινητοποίησης ήταν άμεσο: μέσα σε μία εβδομάδα (μέχρι τις 30.4.2008) είχε δεσμευθεί το σύνολο του ηλιελαίου, χωρίς καν να υπάρξει προειδοποίηση προς το κοινό. Η ίδια διαδικασία εφαρμόστηκε και σε Ιταλία, Ολλανδία και Βρετανία, όπου είχαν διοχετευθεί μολυσμένες παρτίδες ηλιελαίου. Στην Ελβετία δε, όπου οι αρμόδιες αρχές ειδοποιήθηκαν από τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες στις 2 Μαΐου, κατάφεραν να δεσμεύσουν τις ποσότητες μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο!!! Τα πλέον όμως δραστικά μέτρα για την προστασία των καταναλωτών έλαβε η Ισπανία, καθώς ήδη έχει θρηνήσει θύματα από προηγούμενο διατροφικό σκάνδαλο με λάδι. Το 1981 κατόπιν νοθείας κραμβελαίου με ανιλίνη- παράγωγο πίσσας άνθρακα- υπολογίζεται ότι έχασαν τη ζωή τους περίπου 1.200 άνθρωποι. Στην Ισπανία οι αρχές έδρασαν πιο «έντονα»: στις 23.4.08 εξέδωσαν ανακοίνωση προς το καταναλωτικό κοινό να πάψει να καταναλώνει ηλιέλαιο και μέχρι τις 28.4.08 είχαν δεσμευθεί όλες οι παρτίδες και ο συναγερμός έληξε. Είναι περιττό (;) ίσως να τονίσουμε ότι χάρη στην καθολική εφαρμογή του νόμου περί ιχνηλασιμότητας (ΕΚ 178/2002) ήταν εφικτή η άμεση ανάκληση του επιμολυσμένου ηλιελαίου

Ελλάδα

Οι αρμόδιες ελεγκτικές αρχές της χώρας μας αγνόησαν παντελώς το σήμα του RASFF της 23^ης Απριλίου κι ας είχαμε ως Ελλάδα εισάγει τεράστιες «ύποπτες» παρτίδες ηλιελαίου από την Ουκρανία και άρχισαν να ασχολούνται με το πρόβλημα μόλις στις 6.5.08 κατόπιν ενός σήματος που έλαβαν από την Ελβετία που έκανε λόγο για επιμόλυνση μόλις 0,9 g/kg. Ενώ δηλαδή το σήμα στο ευρωπαϊκό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης (RΑSSF) έφυγε από τη Γαλλία στις 23.4.08 και αναφέρει επιμόλυνση της τάξης των 5.8 g/kg, ο ΕΦΕΤ άρχισε να ασχολείται με το θέμα μόλις στις 6.5.08 και αναφέρει επιμόλυνση μόλις 0,9 g/kg [δελτίο τύπου του ΕΦΕΤ 6.5.08].

Από τις 6.5.08 μέχρι τις 14.5.08, η πολιτεία μετακύλιε τις ευθύνες από τον ΕΦΕΤ στα τελωνεία και από τα τελωνεία στο Γενικό Χημείο του Κράτους (ΓΧΚ) και από το ΓΧΚ στον ΕΦΕΤ αντί να προστατεύσει τους καταναλωτές και να ζητήσει άμεσα από τις εμπλεκόμενες εταιρείες την ολική ανάκληση του ηλιελαίου, επιμολυσμένου ή μη, και όλων των προϊόντων τους που περιέχουν ηλιέλαιο.

Στις 14.5.08, ο γράφων ζητά δημόσια από την Πολιτεία να ζητήσει ολική ανάκληση μιας και είναι φανερό ότι λόγω της πλημμελούς εφαρμογής του ΕΚ 178/2002 από όλες τις εμπλεκόμενες εταιρείες …το επιμολυσμένο ηλιέλαιο έχει χαθεί σε ένα λαβύρινθο και οι ελεγκτικές αρχές είναι στην αρχή του λαβύρινθου αλλά χωρίς τον μίτο της Αριάδνης!

Τελικά, έπρεπε να μεσολαβήσουν άλλες 7 μέρες και η «παραίτηση» του προέδρου του ΕΦΕΤ (κ. Λάζου) για να ζητήσει τελικά ο ΕΦΕΤ ολική ανάκληση όλου του ηλιελαίου στις 21.5.08.

Ενδιάμεσα ο ΕΦΕΤ προσπάθησε να καθησυχάσει το καταναλωτικό κοινό εκδίδοντας ένα επιστημονικώς κατάπτυστο δελτίου τύπου (19.5.2008) στο οποίο αναφέρεται ότι: « από τοξικολογικής άποψης τα 300 ppm, λαμβάνοντας υπόψη ότι σύμφωνα με τη διαθέσιμη πληροφόρηση αφορά ορυκτέλαιο υψηλού ιξώδους, σημαίνει ότι ένας ενήλικας βάρους 60 kg μπορεί να καταναλώσει καθημερινά 4 kg τροφίμου που περιέχει 300 ppm ορυκτελαίου ώστε να φτάσει στο ADI (ημερήσια αποδεκτή πρόσληψη) 20 mg/kg βάρους σώματος (την ημέρα). Έτσι τα 300 ppm παρέχουν ένα ικανοποιητικό περιθώριο ασφαλείας ως προς την κατανάλωση του συγκεκριμένου προϊόντος. Βασιζόμενη στην διαθέσιμη πληροφόρηση, δηλαδή ότι το συγκεκριμένο ορυκτέλαιο με το οποίο έχει επιμολυνθεί το ηλιέλαιο είναι υψηλού ιξώδους, η EFSA κατέληξε στο ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη δημόσια υγεία.»

Με άλλα λόγια ο ΕΦΕΤ μάς λέει ότι ένας καταναλωτής 70kg σωματικού βάρους μπορεί να τρώει άφοβα 1,4g την ημέρα από αυτό το ορυκτέλαιο χωρίς όμως να έχει πει την ακριβή χημική δομή του ορυκτελαίου και άρα την τοξικότητά του!

Έχει ενδιαφέρον να δούμε σε αυτό το σημείο το δελτίου τύπου του ΕΦΕΤ της 21^ης Μάη 2008.

«Ενημερώνουμε το καταναλωτικό κοινό ότι αποσύρεται άμεσα από την αγορά, με ευθύνη των επιχειρήσεων, το σύνολο του ραφιναρισμένου ή ακατέργαστου ηλιελαίου, ανεξάρτητα από τη χώρα προέλευσης ή το βαθμό επιμόλυνσης. (…) Διευκρινίζεται ότι για τα τρόφιμα που περιέχουν ηλιέλαιο έχει δοθεί εντολή για απόσυρση των τελικών προϊόντων, στα οποία έχει χρησιμοποιηθεί ηλιέλαιο ουκρανικής προέλευσης επιμολυσμένο με ορυκτέλαιο ως πρώτη ύλη, σε ποσοστό μεγαλύτερο του 10%, εκτός εάν μπορεί να αποδειχθεί εμπεριστατωμένα (με ανάλυση ή με σχετικό ισοζύγιο μάζας) ότι η συγκέντρωση ορυκτελαίου σε αυτά είναι μικρότερη από 300 ppm.»

Από την παραπάνω διατύπωση ακόμα και σήμερα όμως δεν είναι σαφές και ξεκάθαρο τόσο για τις εμπλεκόμενες επιχειρήσεις όσο και για το καταναλωτικό κοινό ποια είναι αυτά τα προϊόντα που περιέχουν ηλιέλαιο ουκρανικής προέλευσης πάνω από 10%. Και κάτι ακόμα: γιατί αποσύρεται άμεσα το σύνολο του ηλιελαίου από την αγορά ενώ μόνο τα προϊόντα που περιέχουν ουκρανικό ηλιέλαιο πάνω από 10% ;;; Και αν λάβουμε υπόψη μας ότι πολλά τρόφιμα περιέχουν ηλιέλαιο σε πολύ μεγάλα ποσοστά [ενδεικτικά, μαγιονέζα 78%, ταραμάς 50%, μαργαρίνες 51-71%, πατατάκια 36%, πραλίνα φουντουκιού 19% και παιδικές σοκολάτες με γέμιση γάλακτος 15%], γιατί ο ΕΦΕΤ δεν αποσύρει και όλα αυτά τα «ύποπτα» τρόφιμα παρά μόνο το σύνολο του ηλιελαίου;

Τα λάθη που έχουν γίνει σε αυτή την υπόθεση είναι πολλά και τραγικά.

Τα λάθη που έχουν γίνει πριν τις 23.4.08 είναι η πλημμελής εφαρμογή των ΕΚ178/2002 και ΕΚ 852/2004. Ο ΕΚ 178/2002 υποχρεώνει όλες τις εταιρείες που παράγουν ή απλά διακινούν τρόφιμα να τηρούν τη διαδικασία της ανιχνευσιμότητας ή ιχνηλασιμότητας (traceability) η οποία επιτρέπει την γρήγορη ανάκληση των μη συμμορφούμενων (ΜΣ) με την νομοθεσία τροφίμων ενώ ο ΕΚ 852/2004 υποχρεώνει όλες οι προαναφερθείσες εταιρείες να εφαρμόζουν το σύστημα HΑCCΡ. Την 1.1.2006, οι δύο παραπάνω ΕΚ ενσωματώνονται στο εθνικό μας δίκαιο αλλά σήμερα, δυόμισι σχεδόν χρόνια μετά η πλειοψηφία των ελληνικών επιχειρήσεων τροφίμων απλά δεν τους εφαρμόζει…

Μετά τις 23.4.08, αποδείχθηκε ότι τόσο οι Ελληνικές Αρχές όσο και αρκετές εταιρείες δεν διαθέτουν ομάδα διαχείρισης διατροφικών κρίσεων και άρα η ευκαιρία [που αναφέραμε στην αρχή] να ανακτήσουν τη χαμένη –λόγω κρίσης- εμπιστοσύνη του καταναλωτικού κοινού πήγε χαμένη…

Και το χειρότερο: ακόμα και σήμερα δεν έχουμε ακούσει από επίσημα επιστημονικά χείλη ποιος είναι ο επιμολυντής [είναι ευθύγραμμος ή αρωματικός υδρογονάνθρακας;] και σε ποια τρόφιμα βρέθηκε…

Το έλλειμμα πληροφόρησης είναι απίστευτα μεγάλο. Αλλά για να διαχειρισθεί σωστά μια κρίση, το καταναλωτικό κοινό χρειάζεται άμεση και πλήρη πληροφόρηση. Την επόμενη κρίση θα την διαχειριστούμε καλύτερα;;; Να (απ-)αισιοδοξούμε;

-------------------------
Αν θέλετε να μάθετε πιο πολλά για την ιχνηλασιμότητα, την ποιότητα και την ασφάλεια των τροφίμων, τα πρότυπα ISO22000 & ISO9001, μπορείτε με το πρόγραμμα εξ'αποστάσεως εκπαίδευσης του ΕΚΠΑ με τίτλο

"Ασφάλεια (HACCP) & Ποιότητα Τροφίμων: πρότυπα ISO22000:2005 & ISO9001:2008"

Στο εν λόγω πρόγραμμα σε συνεργασία με 2 συναδέλφους-συμβούλους επιχειρήσεων, διδάσκουμε όλα αυτά τα θέματα αλλά και τρόπους επιτυχούς διαχείρισης κρίσεων.

Αιτήσεις μέχρι 18.5.2009, έναρξη διδασκαλίας 25.5.2009.

Γιάννης Ζαμπετάκης